Զարմանալի է, բայց փաստ է, որ հեռավոր Ավստրալիան զգալի ներկայություն է ունեցել Առաջին աշխարհամարտին, այն էլ՝ եվրոպական պատերազմական թատերաբեմերում: Ավստրալիայից և Նոր Զելանդիայից հազարավոր զինծառայողներ են մասնակցել Առաջին աշխարհամարտին՝ պատերազմելով Եվրոպայի ամենաթեժ հատվածներում, այդ թվում՝ Դարդանելում: Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ավստրալական և նորզելանդական զինվորական անձնակազմը հայտնի է ԱՆԶԱԿ (ANZAC) անունով, իսկ հապավումը նշանակում է՝ Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի բանակային կորպուսներ:
ԱՆԶԱԿ-ն ուղիղ կապ ունի նաև հայերիս հետ: Հենց ավստրալա-նորզելանդական զորքերն են ակտիվ մասնակցություն ունեցել Դարդանելի (հայտնի է նաև Չանաքքալեի կամ Գալիպոլիի) ճակատամարտին՝ կռվելով Դաշնակից ուժերի կազմում ընդդեմ Օսմանյան կայսրության: Իսկ օսմանյան բանակում այդ ժամանակ նաև մեծաթիվ հայեր են եղել, որոնցից Սարգիս Թորոսյանի պատմությունը լավագույնս է արտահայտում այդ օրերի իրական պատկերը՝ երբ մի կողմից հայ սպաներն ու զինվորները քաջաբար կռվում էին թուրքական բանակում, իսկ մյուս կողմից նույն այդ ժամանակ երիտթուրքերն իրականացնում էին խաղաղ հայերի զանգվածային կոտորածը:
Սա պատմությունից, իսկ մեր օրերում ԱՆԶԱԿ-ի անունն առավել հաճախ է սկսել շրջանառվել լրատվական դաշտում, քաղաքական մեկնաբանություններում, տարբեր հարթակներում, ինչը կապված է Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի՝ Դարդանելի գործողության հարյուրերորդ տարին ապրիլի 24-ին նշելու որոշման հետ: Հարկ եմ համարում ևս մեկ անգամ նշել, որ ապրիլի 24-ը Դարդանելի գործողության տեսանկյունից նշանակալի օր չէ: Դարդանելի գործողությունը սկսվել է մարտի 18-ին, իսկ ցամաքային գործողությունները՝ ապրիլի 25-ին: Եվ ահա ապրիլի 25-ն էլ Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում նշվում է որպես ԱՆԶԱԿ-ի օր: Ապրիլի 25-ը, և ոչ թե 24-ը…
ԱՆԶԱԿ-ի նշանակությունն Ավստրալիայի համար չի կարելի թերագնահատել: Կարելի է ասել, որ ոչ մեծ պատմություն ունեցող, նախկինում անգլիական գաղութ հանդիսացած հսկա կղզի-պետության համար ԱՆԶԱԿ-ի մասնակցությունն Առաջին աշխարհամարտին «պատերազմների պատերազմն է»: Ավստրալիայում քիչ չեն կարծիքներ, ըստ որոնց՝ ԱՆԶԱԿ-ի մասնակցությունն այդ պատերազմին Ավստրալիայի ողջ պատմության ամենակարևոր մասն է: Ավստրալիայի համար ոչ հաղթական ճակատամարտն իրականում վերաիմաստավորված է, այստեղ ուշադրությունում ոչ թե բուն ճակատամարտի արդյունքն է, այլ դրան Ավստրալիայի մասնակցությունը, կորուստներն ու հիշողությունը:
Եթե նայենք ավստրալական ռազմական պատմությանը, առաջինն ինչ աչք է ծակում, նրա մշտական մասնակցությունն է «ուրիշների պատերազմներին» սկզբում բրիտանական ուղղորդմամբ (ինչպես Գալիպոլին), իսկ վերջին տասնամյակներին Միացյալ Նահանգների ճամբարում (Վիետնամ, Իրաք, Աֆղանստան):
Ավստրալիայի տարբեր անկյուններում կարելի է հանդիպել ԱՆԶԱԿ-ին նվիրված հուշարձաններ, Սիդնեյում ԱՆԶԱԿ անունն են կրում փողոցներ, խոշոր կամուրջ, անգամ թխվածքաբլիթներ: Սիդնեյի կենտրոնում է կառուցված ԱՆԶԱԿ-ին նվիրված խոշոր հուշահամալիրը, որտեղ տեղ են գտել ոչ միայն Առաջին համաշխարհայինին, այլ նաև այլ հակամարտություններին (օրինակ, Վիետնամ, Իրաք) նվիրված ցուցանմուշներ: Սակայն պետք է շեշտել, որ հուշահամալիրում Ավստրալիայի մասնակցությամբ այլ պատերազմների շարքում գերիշխում է ԱՆԶԱԿ-ի ազդեցությունը: Գալիպոլիի ուրվականը նաև փողոցներում է, ավտոբուսների վրա հայտարարություններ են Գալիպոլիի ճակատամարտի մասին ֆիլմերի, տարբեր ցուցադրությունների վերաբերյալ: Անզեն աչքով էլ երևում է, որ Ավստրալիան լրջորեն պատրաստվում է Գալիպոլիի 100-րդ տարելիցին:Եվ այստեղ հայերիս հետաքրքրող հարց է առաջ գալիս, թե արդյո՞ք Ավստրալիայի կամ Նոր Զելանդիայի ղեկավարները կներկայանան Թուրքիայի պատրաստած Դարդանելն ապրիլի 24-ին նշելու շոուին:
Իհարկե, սպասելի է, որ Կանբերան ամենաբարձր մակարդակով կարող է ներկայանալ Թուրքիա, քանի որ՝
- Ինչպես վերը նշեցի, Ավստրալիայի համար Գալիպոլիի ճակատամարտը շատ նուրբ թեմա է և նկատելի է, որ ոչ հարուստ անցյալ ունեցող այս պետությունը փորձում է պատմություն կերտել նման դրվագների հիմքի վրա,
- Քաղաքական, հասարակական, մշակութային տեսանկյունից Ավստրալիան լուրջ կապեր չունի Հայաստանի հետ, այստեղ քիչ են նաև հայերն ու մեծ հաշվով չկա լուրջ ուժ ներկայացնող համայնք,
- Ավստրալիան Հայոց ցեղասպանությունը չճանած երկրների թվում է, իսկ Թուրքիան միանշանակ ավելի մեծ կարևորություն և հետաքրքրություն է ներկայացնում Ավստրալիայի համար:
Ցավոք, պետք է հասկանանք, որ հաճախ Հայոց ցեղասպանության հարցը տարբեր պետությունների համար ավելի շուտ քաղաքական բնույթ է կրում, քան պատմական արդարության հարց է:
Հայաստան-Ավստրալիա թույլ հարաբերություններն անսպասելի կամ ոչ բնական երևույթ չեն: Տեղին է հիշել ավստրալահայի նամակը տեղի իշխանություններին՝ ՀՀ-ում դեսպանություն հիմնելու խնդրանքով և նամակի պատասխանը, այն է՝ ՀՀ-Ավստրալիա հարաբերությունների արդի մակարդակի պայմաններում դեսպանություն բացելը նպատակահարմար չէ:
Եվս մեկ անգամ պետք է ընդգծել, որ Օվկիանիան ներկայացնող այս երկու պետություններից ամենաբարձր մակարդակով ներկայությունը Դարդանելում չպետք է զարմանք առաջացնի, քանի որ ավելի խորքը նայելու դեպքում կարելի է գտնել դրա պատճառները, որոնք, իհարկե, մեզ համար ընդունելի չեն:
Հ.Գ. Դարդանելի գործողության հիշատակի միջոցառումները Թուրքիային նաև եկամուտ են ապահովում: Յուրաքանչյուր տարի Ավստրալիայից մեծաթիվ զբոսաշրջիկներ են մեկնում Թուրքիա՝ այցելելու Դարդանել: Իսկ ճակատամարտի 100-ամյա տարելիցին սպասելի է ավստրալացիների ավելի մեծ հոսք Թուրքիա:
Գևորգ Պետրոսյան
