Ապրիլի 9-ի զարգացումները ցույց տվեցին, որ Իրան–ԱՄՆ ներկայիս «հրադադարը» իրականում վերջնական պայմանավորվածություն չէ, այլ ժամանակավոր կանգառ, որի ընթացքում կողմերը փորձում են վերաձևել ուժային հավասարակշռությունը։ Այսօր նոր լայնածավալ ուղիղ ԱՄՆ–Իրան փոխադարձ հարվածներ չեն գրանցվել, բայց դրա փոխարեն ավելի հստակ դարձավ, որ հակամարտությունը տեղափոխվում է երեք առանցքային դաշտ՝ Լիբանան, Հորմուզի նեղուց, և բանակցությունների մեկնաբանության համար պայքար։
Ապրիլի 9-ի գլխավոր զարգացումը Լիբանանի ուղղությունն էր։ Իսրայելի հարվածները Լիբանանին ոչ միայն չդադարեցին, այլ դարձան այն կետը, որտեղ սկսեց քայքայվել ամբողջ հրադադարի տրամաբանությունը։ AP-ի տվյալներով՝ նախորդ օրվա իսրայելական զանգվածային հարվածների հետևանքով Լիբանանում սպանվել է առնվազն 203 մարդ, իսկ Reuters-ի ու եվրոպական հայտարարությունների ֆոնից պարզ է դառնում, որ միջազգային դերակատարները սա այլևս չեն ընկալում որպես առանձին երկրորդական ճակատ։
Ապրիլի 9-ի առաջին մեծ քաղաքական եզրակացությունն այն է, որ Վաշինգտոնն ու Թել Ավիվը փորձում են պահպանել այն թեզը, թե ԱՄՆ–Իրան դադարեցված պատերազմն ու Իսրայել–«Հեզբոլլահ» պատերազմը տարբեր հարթություններ են, մինչդեռ Թեհրանն ու եվրոպացիները պնդում են հակառակը՝ եթե Լիբանանը շարունակում է այրվել, ուրեմն Իրանի շուրջ հրադադարը գործնականում չի կայացել։ Այդ իմաստով Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի այսօրվա հայտարարությունը, որ իսրայելական հարվածները Լիբանանին բանակցությունները դարձնում են անիմաստ, ոչ թե դիվանագիտական նյարդայնություն էր, այլ փորձ՝ փոխելու բանակցությունների օրակարգը հենց սկզբից։
Եվրոպայի արձագանքն էլ նույն տրամաբանության մեջ էր։ ԵՄ արտաքին քաղաքականության ղեկավար Կայա Կալլասը հրապարակավ ասաց, որ հրադադարը պետք է տարածվի նաև Լիբանանի վրա, իսկ Ֆրանսիայի արտգործնախարար Ժան-Նոել Բարոն դա վերածեց ավելի կոշտ պահանջի՝ ընդգծելով, որ Լիբանանը պետք է ընդգրկված լինի հրադադարի պայմանավորվածության մեջ։ Սա կարևոր է, որովհետև ցույց է տալիս՝ Եվրոպան փորձում է կասեցնել այն սցենարը, որտեղ ԱՄՆ–Իրան պատերազմը ձևականորեն դադարեցվում է, բայց Իրանի դաշնակիցների դեմ պատերազմը շարունակվում է այլ անունով։
Այսօրվա երկրորդ առանցքային հարցը Հորմուզի նեղուցն էր, և այստեղ էլ երևաց, որ Իրանը չի պատրաստվում հրաժարվել իր գլխավոր ռազմավարական լծակից։ Reuters-ի փոխանցմամբ՝ իրանական աղբյուրի հղումով շրջանառվել է տեղեկություն, որ Թեհրանը կարող է թույլ տալ օրական ոչ ավելի, քան 15 նավի անցում։ AP-ն էլ ընդգծում է, որ Հորմուզի վերաբացման շուրջ կողմերը հիմնովին տարբեր պատկերացումներ ունեն․ ԱՄՆ-ը խոսում է ազատ և անխափան նավարկության մասին, մինչդեռ Իրանը փորձում է պահպանել վերահսկողությունը և անգամ առաջ է մղում վճարների կամ ստուգման մեխանիզմների գաղափարը։
Սա նշանակում է, որ Հորմուզը Թեհրանի համար պարզապես ծովային ուղի չէ, այլ քաղաքական շանտաժի և փոխհատուցման գործիք։ Իրանը փաստացի ասում է՝ եթե պատերազմը պաշտոնապես դադարել է, դա դեռ չի նշանակում, որ տարածաշրջանի տնտեսական զարկերակը դուրս է եկել իր ձեռքերից։ Այստեղ է Թեհրանի ամենաուժեղ քարտը. նույնիսկ եթե երկինքը ժամանակավորապես լռել է, նավթի երթուղիները դեռ մնում են ճնշման տակ, և այդ լծակը բավարար է թե՛ շուկաները ցնցելու, թե՛ Արևմուտքին բանակցային զիջումների տանելու համար։
ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը ևս այսօր ավելի հստակ ու կոշտ դարձավ։ Դոնալդ Թրամփը հայտարարեց, որ ամերիկյան ռազմական ներկայությունը Իրանի շուրջ կմնա այնքան ժամանակ, քանի դեռ Թեհրանը չի կատարում պայմանավորվածությունները, և միաժամանակ սպառնացել է աննախադեպ ռազմական պատասխանով, եթե Իրանը չկատարի իր մասը։ Բայց հենց այստեղ է հիմնական խնդիրը․ AP-ի և Reuters-ի հրապարակումները ցույց են տալիս, որ կողմերը նույնիսկ նույն կերպ չեն հասկանում, թե կոնկրետ ինչ է նշանակում «պայմանավորվածություն»։ Վաշինգտոնը խոսում է ուրանի հարստացման դադարեցման և Հորմուզի լիարժեք բացման մասին, իսկ Իրանը պնդում է, որ իր հարստացման իրավունքը չի վերացել և նեղուցի նկատմամբ վերահսկողությունը մնում է իր օրակարգում։
Այս հակասությունը փաստացի նշանակում է, որ ներկա հրադադարը կառուցված է ոչ թե համաձայնեցված տեքստի, այլ իրարամերժ մեկնաբանությունների վրա։ Այսպիսի պայմաններում անգամ առանց նոր հրթիռների պատերազմը կարող է վերադառնալ ցանկացած պահի, որովհետև յուրաքանչյուր կողմ իր ներսում ներկայացնում է «հաղթանակի» սեփական վարկածը։ Երբ գործարքի բովանդակությունը նույնը չէ կողմերի համար, հրադադարը վերածվում է ոչ թե խաղաղության մեխանիզմի, այլ հաջորդ բախման ընդմիջման։
Այսօրվա մեկ այլ կարևոր շերտը Իսրայելի վարքագիծն էր։ Նեթանյահուի կողմից Լիբանանի հետ ուղիղ բանակցությունների թույլտվությունը առաջին հայացքից կարող է թվալ դեէսկալացիոն քայլ, բայց դրա բովանդակությունը շատ ավելի բարդ է։ AP-ի համաձայն՝ այդ բանակցությունների հիմնական նպատակը «Հեզբոլլահի» զինաթափումն ու Իսրայել–Լիբանան հարաբերությունների վերաձևակերպումն է։ Այսինքն՝ Իսրայելը փորձում է պատերազմի արդյունքը վերածել քաղաքական կապիտալի՝ ռազմական ճնշման տակ ստիպելով Լիբանանին ընդունել նոր կանոններ։
Այդ պատկերն ավելի կոշտ դարձրեց Իսրայելի հայտարարությունը, թե Բեյրութում իրականացված հարվածի հետևանքով սպանվել է «Հեզբոլլահի» առաջնորդ Նաիմ Քասեմը։ Եթե սա ամբողջությամբ հաստատվի, ապա դա միայն ռազմական հաջողություն չի լինի Իսրայելի համար, այլ նաև ուղիղ հարված Իրանի տարածաշրջանային ազդեցության ճարտարապետությանը։ «Հեզբոլլահը» Թեհրանի ամենակարևոր լծակներից մեկն է, և նրա ղեկավարության գլխատումը խոսում է այն մասին, որ Թել Ավիվը ձգտում է ոչ թե պարզապես զսպել, այլ կառուցվածքային ձևով թուլացնել Իրանի ազդեցությունը Լևանտում։
Այս ամենից բխում է ավելի լայն եզրակացություն․ ապրիլի 9-ի դրությամբ պատերազմը անցնում է «ուղիղ հարվածներից հետո ազդեցության քարտեզի վերաձևման» փուլ։ ԱՄՆ-ը ցանկանում է ռազմական ճնշումը պահպանել առանց անմիջապես նոր մեծ պատերազմի մեջ մտնելու։ Իսրայելը փորձում է հրադադարի բացերը օգտագործել Լիբանանում և «Հեզբոլլահի» դեմ առավելագույն արդյունք ստանալու համար։ Իրանը փորձում է ցույց տալ, որ առանց իր պայմանների ոչ բանակցություն կլինի, ոչ էլ տարածաշրջանային կայունացում։ Եվրոպան այդ ընթացքում փորձում է գոնե կանխել այն սցենարը, որտեղ հրադադարը կփլվի առաջին իսկ մեծ ճնշման ներքո։
Ամենակարևոր հարցը հիմա այն է՝ արդյոք սկսվող բանակցությունները կարող են իրական բեկում տալ։ Այս պահին պատասխանը ավելի շատ բացասական է, քան դրական։ AP-ի տվյալներով՝ մշտական հրադադարի շուրջ բանակցությունները սպասվում են Իսլամաբադում, բայց կողմերը մտնում են այդ փուլ խորապես տարբեր օրակարգերով։ Իրանի համար առաջնային են Լիբանանի հարցը, պատժամիջոցները և վերահսկողության պահպանումը Հորմուզում, իսկ ԱՄՆ-ի ու եվրոպացիների համար՝ Իրանի միջուկային, հրթիռային և տարածաշրջանային կարողությունների սահմանափակումը։ Սա ոչ թե մեկ սեղանի շուրջ նստած երկու կողմ է, այլ երկու տարբեր պատերազմներից հետո բանակցող երկու տարբեր իրականություններ։
Եզրակացություն
Ապրիլի 9-ը ցույց տվեց, որ ներկայիս դադարը խաղաղություն չէ։ Այն ավելի շուտ ուժերի ստուգում է՝ ով ինչ կարողացավ պահել պատերազմից հետո և ինչ նոր գին է պահանջում լռության դիմաց։ Եթե Լիբանանի ճակատը չհանգստանա, եթե Հորմուզը չվերադառնա իրական ազատ նավարկության ռեժիմի, և եթե ԱՄՆ-ն ու Իրանը շարունակեն նույն փաստաթուղթը տարբեր կերպ կարդալ, ապա այս «հրադադարը» կարող է փլվել ոչ թե շաբաթների, այլ նույնիսկ օրերի ընթացքում։ Այսօրը կարելի է ամփոփել հետևյալ կերպ՝ կրակը կարող է ժամանակավորապես դադարել, բայց հակամարտության շարժիչները դեռ ամբողջությամբ աշխատում են։
