Արշիլ Գորկի

Հայերի հոգևոր կենտրոնը` Էջմիածինը, ուր բիբլիական լեռնաշխարհով երկար դեգերումներից հետո հասավ Ոստանիկի ընտանիքը, նրան հենց այն վայրն էր թվում, որի պատմական կոչումն էր հենց` տալ նրա կյանքի գլխավոր հարցի պատասխանը: Սուրբ հողը, ուր, ըստ հայկական ավանդության, իջել էր Միածին Քրիստոսը, ավաղ, սրտաբաց չընդունեց փախստականներին. ահասարսուռ 1915-ին քաղաքը վրանաճամբար էր հիշեցնում. բրեզենտե վրաններն իրենց ծայրահեղ չքավորությամբ ստվերում էին Մայր տաճարի խաղերի փայլը: Տասնյակ հազարավոր տնազուրկներ աղերսում էին Բարձրյալին բարեգութ լինել: Սուրբ գրքի բորոտների ամբոխից հարություն առածները թափառում էին փոխոցներով` Փրկչին փնտրելով: Հայոց հավատքի գլխավոր գավթում մոլեգնում էր տիֆի համաճարակը: Էջմիածինն արդարացրեց տղայի ակնկալիքները. այստեղ հաստատ Աստված չկա...

1920թ. մարտի 1-ին ամերիկյան Էլիս Այլենդ նավահանգստում կառանեց մի նավ, որը հարյուրավոր փախստականների հետ բերել էր որբացած, տասնվեցամյա Արշիլ Գորկուն` նույն Ոստանիկ Ադոյանին, փոքր քրոջ` Վարդուշի հետ: Նրանք Էրիվանում բոլորովին վերջերս թաղել էին մորը (խեղճը մահկանացուն կնքել էր 39 տարեկանում, հյուծվելուց) և Թիֆլիսով ու Բաթումով մի կերպ հասել Կոստանդնուպոլիս, որտեղ նրանց սպասում էր նավը...

Անդրե Բրետոնի սյուռեալիզմը նույնպես կտրում-անցնում է Ատլանտիկան, բայց մի փոքր ավելի ուշ` 1930-ական թթ. երկրորդ կեսին: ԱՄՆ-ում նոր ուղղության գլխավոր ներկայացուցիչները` Ջորջիա Օ’Քիֆը և Փիթըր Բլյումը, 1936թ. Նյու Յորքում կազմակերպում են առաջին ցուցահանդեսը: Բայց հայ տարագիրն իր կտավները ցուցադրել դեռ չի ցանկանում: Նա իր «ես»-ի որոնումների մեջ է. հրապուրվում է Սեզանով, Պիկասոյով, Կանդինսկիով: Արդյունքում` ավելի հեռուն է գնում. սյուռեալիզմի սկզբունքները զարգացնելով դեպի էլ ավելի առարկայազուրկ լինելու ուղղությամբ` Արշիլը դառնում է աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի վարպետ: Ֆիգուրատիվից աբստրակցիայի անցումը հիացմունք է առաջացնում անգամ Բրետոնի մեջ. «Մանուկ ժամանակ ես հաճախ ստիպված եմ եղել հեռուն գնալ և անցումներ կատարել: Ինձ համար ոչ մի անցում սարսափելի չէ, անգամ եթե սյուռեալիստական է»,- խոստովանում է նա ֆրանսիացուն:

«Հավատո՞ւմ ես Աստծուն, Անդրե»,- մի առիթով հարցնում է Արշիլն ընկերոջը: Բրետոնը չի թաքցնում տարակուսանքը. «Դու` 20-րդ դարի ինտելեկտուալ հեղափոխության զավա՞կդ, պիտի հարցնես այդ մասին: Չէ՞ որ դու տեխնոլոգիական Պառնասի բարձունքում ես, և արդի աստվածների կերպարանքներն արտացոլված են քո կտավներում: Թե՞ ուզում ես ասել, որ քո աստվածներն ապրում են Հայաստանի լեռներում... Չգիտեմ` հավատո՞ւմ ես դու Աստծուն, բայց Աստված քեզ հաստատ հավատում է»:

Անդրե Բրետոնը երևի նման ցինիզմի իրավունք ուներ. այդ իրավունքը նա ձեռք էր բերել դեռ 1922թ. Փարիզում, երբ իր շուրջն էր խմբել ապագա սյուռեալիզմի կորիզը` Լուի Արագոն, Փոլ Էլյուար, Ֆիլիպ Սուպո, Ժան Արփ, Մաքս Էռնստ... Երկու տարի անց Բրետոնը գրում է «Առաջին մանիֆեստը», որով և հայտարարում է նոր ուղղության ծնունդը: Բայց այնուամենայնիվ, «Արշիլի երկփողյա մեթոդը հանճարեղ է, ինչպես և ինքը»:

Նա սիրում էր օղակել մատները և աչքերին տանել իր նշանավոր «հեռադիտակը». այդպես նա իր Հայաստանն էր փնտրում: Դուրս էր գալիս պատշգամբ և ժամերով նայում դեպի արևելք. «Ես անպայման կվերադառնամ Հայրենիք և կփառավորեմ այն»: Բայց հենց այսօր վարպետը որոշեց դավաճանել սովորությանը. օղակեց մի ձեռքի` ձախի մատները (ավտովթարից հետո աջը չէր աշխատում). նկարչի համար ճակատագրական վթարը տեղի էր ունեցել բոլորովին վերջերս: Դրանից առաջ հրդեհի ճարակ էր դարձել նրա նկարների մեծ մասը: Միակ բանը, որ մնացել էր անելու ամեն ինչ` ձեռքը, կտավները, բանականությունը կորցրած նկարչին, իր աստղադիտակի միջով դիտել հավերժական Երկինքը: Հույսով... 1948թ. հուլիսի 21-ին վարպետն, ի վերջո, տեսավ Աստծուն..