Ապրիլյան քառօրա պատերազմի ժամանակ ադրբեջանական կողմը հասցրեց աչքի ընկնել անմարդկային պահվածքով՝ գործելով պատերազմական հանցագործություններ և այլն: Ի՞նչ է անում հայկական կողմը և ի՞նչ պետք է անի տեղի ունեցած վայրագությունների համար մեղավորներին պատժելու համար: Այս հարցերի շուրջ Analitik.am-ի թղթակիցը զրուցել է «Ընդդեմ իրավական կամայականությունների» ՀԿ նախագահ, ՀՀ մարդու իրավունքների նախկին պաշտպան Լարիսա Ալավերդյանի հետ:
-Տիկին Ալավերդյան, ի՞նչ պետք է անի Հայաստանը կատարված վայրագությունների համար ադրբեջանական կողմին պատասխանատվության ենթարկելու ճանապարհին: Պե՞տք է արդյոք դիմել միջազգային ատյաններին:
-Եթե մենք խոսում ենք միջազգային հումանիտար իրավունքի նորմերի ոտնահարման մասին, պետք է ասել, որ այսօր բոլոր պատկան մարմինները, որոնք պետք է գործեն, աշխատում են և դա անում են այն մեթոդներով, որոնք նախաատեսված են այսպիսի դեպքերի համար: Թե դրանից հետո ուր կդիմեն, քննարկելու խնդիր է: Իսկ եթե խոսենք այն մասին, թե ինչ պետք է արվեր, ինչը չի արվել, պետք է խոսել մինչև այս պահը կատարված հանցագործությունների մասին:
Մենք ունենք դեպքեր, որ վիրավորվել են Հայաստանի սահմանամերձ համայնքների բնակիչներ, վնաս է հասցվել շինություններին, սակայն քայլեր չեն ձեռնարկվել մեղավորներին պատժելու համար: Ամեն դեպքում դեռ ուշ չէ, որովհետև հենց հիմա Ադրբեջանը շարունակում է գնդակոծել և վնաս հասցնել սահմանամերձ գյուղերում ապրող բնակիչներին:
Այլ հատկանիշներով հանցագործությունների մասին խոսելիս պետք է իմանալ, որ Հաագայի դատարան դիմելու համար, ինչի մասին հիմա շատ է խոսվում, Հայաստանը նախ պետք է շատ կարևոր հարց լուծի: Տեսեք, Հայաստանը Հռոմի ստատուսի անդամ չէ և վերոնշյալը կարող է տեղի ունենալ միայն այն դեպքում, եթե ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը որոշում կայացնի, որ այս հարցը պետք է դիտարկվի Հաագայի դատարանի կողմից:
-Իսկ այլ մեխանիզմներ կա՞ն:
-Այո....եթե դա տեղի չունենա, կարող ենք դիմել այլ մեխանիզմների: Մենք հիմա պետք է զուգահեռ աշխատանքներ կատարենք. Զբաղվենք փաստեր հավաքելով և ոչ թե միայն հայտարարություններ անելով, ինչպես եղավ ԵԽԽՎ-ում: Դրան զուգահեռ պետք է ներկայացնել բանաձևեր, հասնել նրան, որ նշանակվեն զեկուցողներ, ստեղծվեն փաստահավաք խմբեր, որոնք կայցելեն Արցախի գյուղեր, մոնիթորինգ կիրականացնեն: Սա ԵԽԽՎ-ում չարվեց:
-Կարելի՞ է ենթադրել, որ ԵԽԽՎ-ում մենք արդեն թերացել ենք:
-Ես չէի ասի, թե թերացել ենք: Ուղղակի մենք չենք տիրապետում այն բոլոր գործիքներին, որոնց օգնությամբ պետք է հասնենք մեր խնդիրների լուծմանը: Մենք պետք է աշխատենք մեծ թվով պատգամավորների հետ և կատարենք կետային աշխատանք: Հայկական կողմն ունի այն բոլոր ապացույցները, որոնք անհրաժեշտ են ապացուցելու համար, որ ռազմական հանցագործություն է կատարվել: Պետք է հստակ խնդիր դնել՝ դատախազության աշխատանքից հետո աշխարհի բոլոր կառույցները հեղեղել ապացույցներով, բոլոր գործիչներին տեղեկացնել, թե ինչ է կատարվել: Պետք չէ սահմանափակվել Եվրոպայով, անհրաժեշտ է դիմել Ճապոնիայից մինչև Վանկուվեր, այդ թվում նաև աֆրիկյան երկրներին, որոնք իրենց մաշկի վրա են զգացել այն, ինչ մենք ենք զգում: Պետք է աշխարհին ցույց տալ, որ Ադրբեջանը ցուցադրաբար իրեն դուրս է դրել քաղաքակրթական նորմերից, ինչը նորմալ չէ: Պարտավոր ենք հասնել նրան, որ Ադրբեջանի դեմ պատժամիջոցներ կիրառվեն, հակառակ դեպքում մեր գործը կիսատ կմնա:
-Տիկին Ալավերդյան, հայկական կողմը նման վայրագությունների ենթարկվեց նաև անցյալ դարի 80-ականների վերջին և 90-ականների սկզբներին: Այն ժամանակ մեղավորները կարծես թե անպատիժ մնացին: Ինչո՞ւ պետք է մտածենք, որ այս անգամ ամեն ինչ այլ կլինի:
-Այն ժամանակ մենք դիմել են ՄԱԿ-ին, սակայն ՄԱԿ-ի խոշտանգումների դեմ պայքարող կոմիտեն մեզ մոլորության մեջ գցեց: Նրանք ասացին, որ Ադրբեջանը համապատասխան կոնվենցիաների անդամ չէ, սակայն դա իրականությանը չէր համապատախանում, քանի որ ԽՍՀՄ-ը միացած է եղել և դրա փլուզումից հետո անդամ երկրներն ավտոմատ կերպով միացած են եղել վերոնշված կոնվենցիաներին, ինչի մասին մենք չգիտեինք:
Ամեն դեպքում, մենք հիմա ունենք մասնակի կամ ամբողջությամբ ուղարկված նյութեր՝ Մամիկոն Խոջոյանի, Կարեն Պետրոսյանի, Ռամիլ Սաֆարովի և այլոց դեպքերի մասով: Շարժ կա, սակայն դեռ ոչ բավարար չափով:
-Տեսեք, ադրբեջանական կողմը սկսել է խոսել այն մասին, իբր հայկական կողմի վերադարձրած ադրբեջանցի զինվորների մարմինները խոշտանգված են եղել: Հնարավո՞ր է ինչ-որ պահի մենք ստիպված լինենք պաշտպանվել այս հարցում:
-Ոչ, քանի որ հայկական կողմը գործել է վերին աստիճանի գրագետ, միջազգային հումանիտար իրավունքի տեսակետից կոռեկտ, բոլոր նորմերին համապատասխան: Մարմինների վիճակը ֆիքսվել է ԿԽՄԿ-ի կողմից: Ի դեպ, Կարմիր Խաչի փոխարեն կարող է լինել նաև այլ միջազգային կառույց, սակայն հենց ԿԽՄԿ-ն է ամենահեղինակավորը:
-Ի՞նչ կասեք այն մասին, որ մենք հիմա ունենք թեկուզ ժամանակավոր բայց տեղահանված քաղաքացիներ: Ովքե՞ր են զբաղվում նրանց խնդիրներով: (Ի դեպ նշենք, որ մեր զրույցի ամբողջ ընթացքում տիկին Ալավերդյանը զուգահեռաբար աշխատանքներ էր տանում ժամանակավորապես տեղահանվածներին օգնություն ցուցաբերելու գործընթացը կազմակերպելու ուղղությամբ):
-Մենք ունենք ժամանակավոր տեղահանված մարդիկ, ովքեր գտնվում են ամենատարբեր տեղերում: Իրականում, այդ մարդկանց խնդիրներին լուծում տալու գործն այնքան էլ հեշտ չէ, քանի որ նախ պետք է հասկանալ, թե որտեղ են հանգրվանել նրանք և ինչ խնդիրներ ունեն: Մեզ համար հեշտ է օգնություն ցուցաբերել օրինակ հյուրանոցներում գտնվողներին, սակայն ոչ բոլորն են հյուրանոցներում կամ օրինակ Արցախի Վանք գյուղում: Լավ կլինի, եթե լինի պետական մարմին, որը կզբաղվի տեղահանվածներին աջակցելով: Ընդ որում, նման մարմին պետք է լինի նաև Արցախում: Այդ մարմինները նախ պետք է հասկանան, թե որտեղ են գտնվում տեղահանվածները, ապա հասկանան վերջիններիս խնդիրները և ձեռնամուխ լինեն դրանց լուծմանը: Պետք է հասկանալ նաև, որ խնդիրներ կան, որոնք ավելի երկարատև լուծում են պահանջում: Օրինակ, մենք չենք կարող տեղահանվածներին թույլ տալ վերադառնալ իրենց տներ, քանի դեռ չկան անվտանգության երաշխիքներ: Իսկ այդ ընթացքում պետք է հասկանալ, թե որտեղ ենք տեղավորելու այդ մարդկանց, չէ՞ որ նրանք չեն կարող երկար ժամանակ մնալ հյուրանոցներում: Սա հատկապես վերաբերում է բազմազավակ ընտանիքներին... Իմիջիայլոց պետք է ասեմ, որ Մատաղիսում, Թալիշում կան մեծ թվով բազմազավակ ընտանիքներ:
-Այսինքն ես ճի՞շտ եմ հասկանում, որ չկա պետական մարմին, որը կզբաղվի տեղահանվածների հարցերով:
-Դուք ճիշտ եք հասկանում, նման մարմին չկա: Խնդրով զբաղվում են տարբեր հիմնադրամներ, ՀԿ-ներ և այլն, այնինչ դրանով պետք է զբաղվի պետությունը:
Հարցազրույցը վարեց Արթուր Մնացականյանը
