Եթե Դարդանելում թուրքերը պարտվեին, հայերի Ցեղասպանություն չէր լինի. թուրք պատմաբան

Ստամբուլի «Բիլգի» համալսարանի Հասարակական գիտությունների ինստիտուտի դասախոս, Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ ուսումնասիրություններով հայտնի գիտնական, պրոֆեսոր Այհան Աքթարը թուրքական «Ռադիքալ» պարբերականի հետ զրույցում անդրադարձել է թուրքական իշխանությունների` Գալիպոլիի ճակատամարտի 100-ամյակն ապրիլի 24-ին նշելու որոշմանը, ինչպես նաև նշել է, որ Գալիպոլիում օսմանյան պարտությունը կարող էր անկատար դարձնել թուրքական իշխանությունների` հայերի զանգվածային կոտորածներ իրականացնելու ծրագրերը,գրում է 1in.am-ը:

- Այս տարի Թուրքիայում երկու կարևոր հարյուրամյակ կա: Մեկը Դարդանելիգործողության 100-րդ տարին է, մյուսը` Հայոց ցեղասպանության: Մենք միշտնշում ենք Դարդանելի գործողությունը մարտի 18-ին: Այս անգամ ապրիլի 24-իննշելու որոշման վերաբերյալ ի՞նչ եք մտածում: 

– Չէինք սպասում, որ տոնակատարությունն այդ օրը կլինի, իսկ այդ օրն ընտրվել է պարզից էլ պարզ պատճառով: Անցյալ տարի նման մի բան սպասում էի` հիմնվելով Դավութօղլուի 2011-ին արված մի հայտարարության վրա: Այդպես էլ եղավ: Ցավերի մրցության մի փուլ ենք մտել:

- Արդեն Անկարայում սկսել են խոսել Գալիպոլիի ճակատամարտին ազգայինփոքրամասնությունների ներկայացուցիչների մասնակցության մասին: Սա միփոփոխություն կարելի՞ է համարել: 

– Այո, այդպես է: Գալիպոլիի ճակատամարտին մասնակցած հայ զինվորների մասին այնպիսի հետաքրքրաշարժ պատմություններ կան: Օրինակ, այն, որ Էնվեր փաշան մի հրամանագիր է ուղարկում, որ «զինաթափեն բոլոր հայերին, քանի որ վտանգ կա»: Երրորդ կորպուսի հրամանատար Էսաթ փաշան էլ այս հրամանի հիման վրա կարգադրություն է պատրաստում, որում նշվում է, թե իր հրամանատարության ներքո զորքի շուրջ 3 տոկոսը հայ է: Մարտ ամսին կորպուսի կազմում 34500 զինծառայող կար, կարելի է ասել, որ նրանցից 1000-ը հայ էին: Ընդհանուր առմամբ, Դարդանելի գործողության ժամանակ օսմանյան բանակի 9-10 տոկոսը հույներ, հայեր, հրեաներ և այլ ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ էին:

-2010 թվականին «Թարաֆում» դուք գրեցիք Սարգիս Թորոսյանի մասին:Կապիտան Թորոսյանի պատմությունն ինչո՞ւ է այդքան կարևոր մեր օրերւմ: 

– Սարգիս Թորոսյանի պատմությունը գրքից կարևոր է: Երբ նրա գիրքը թարգմանվեց թուրքերեն, ես նախաբանը գրեցի: Ե՛վ աջ, և՛ ձախ թևերից եկող «ալյա-թուրք» հեղինակները սկսեցին քննադատել այն: Ասում էին` «այն բլրի անունն ուրիշ էր», «այն հրամանատարի անունն ուրիշ էր»: Գրքեր ու հոդվածներ էին գրում այդ թեմայով: Մեր պատմաբաններն իրականում պատմության ուսումնասիրությունը թողել և այլ գործով էին զբաղված:

- Այս քննարկումն ի՞նչ արդյունք ունեցավ: 

– Մի անգամ հոգեկան տրավմա տարած անձը փորձում է ազատվել այդ տրավմայից: Տրավմայի հետևանքով որոշ բաներ կարող են այն չլինել: Օրինակ, Թորոսյանը գրում է, թե «մարտի 18-ին դաշնակիցները չցանկացան գրոհել, եթե ցանկանային, առաջ կխորանային»: Իրականում չէին կարող առաջ խորանալ, քանի որ 9 շերտ ական կար: Սակայն ավելի ուշ Թորոսյանը գրում է, «եթե այդ օրն առաջանային, ընտանիքս կփրկվեր…»:

- Ձեր կարծիքով` եթե Դարդանելում «հաղթանակ» չլիներ, բռնագաղթ ևցեղասպանություն կլինե՞ր: